Nền tảng · 8 phút

SOLID: lý do đứng sau các pattern

Năm nguyên lý, mỗi nguyên lý gắn với pattern mà nó sinh ra — kèm phản ví dụ để không biến nó thành giáo điều.

S — Single Responsibility

Một class chỉ có một lý do để thay đổi. OrderService mà vừa tính tiền, vừa validate, vừa gọi gateway, vừa format hoá đơn thì sẽ bị sửa bởi kế toán, bởi pháp chế, bởi đội thanh toán, và bởi marketing.

Pattern liên quan: Strategy (tách thuật toán), Facade (gom một mặt tiền, không gom logic), Command (tách "việc" khỏi "người làm").

tssrp.ts
// Một class, ba lý do đổi: sai.
class OrderService {
  place(order: Order) { this.validate(order); this.charge(order); this.invoice(order); this.log(order) }
  // validate() đổi khi luật đổi. charge() đổi khi gateway đổi. invoice() đổi khi kế toán đổi.
}
SRP không phải "mỗi function 5 dòng" — nó là "mỗi module chỉ phục vụ một phía thay đổi".

O — Open/Closed

Mở để phát triển, đóng để sửa đổi. Thêm tính năng bằng cách thêm code, không phải sửa code đã chạy đúng. Đây chính là lý do Strategy + registry tồn tại: thêm loại phí mới = thêm một file.

Trong JS, bạn thường đạt được điều này bằng map/hook/plugin thay vì inheritance.

tsocp.ts
// Đóng: không ai sửa hàm này khi thêm loại mới.
const renderers: Record<string, { render: (x: Report) => string }> = { csv, json, html }

// Mở: thêm "pdf" là thêm một key.
renderers.pdf = { render: toPdf }

L — Liskov Substitution

Code gọi phải chạy đúng với mọi implementation của hợp đồng, không cần biết mình đang cầm cái nào. Classic violation: Square extends Rectangle — setter của Rectangle làm Square sai.

Composite là pattern hay vi phạm nhất: leaf.add(child) ném exception nghĩa là leaf đã không thay thế được composite. Dấu hiệu: code gọi phải if (x instanceof Leaf).

I — Interface Segregation

Nhiều hợp đồng nhỏ, chuyên dụng, tốt là một hợp đồng to mà implementation phải làm giả. Bắt mọi thứ implement CrudRepository rồi phải ném "not implemented" là symptom.

Trong TS, nó tương đương: thay vì một interface 12 method, hãy tách { readable }, { writable }, { searchable } và nhận đúng cái cần.

D — Dependency Inversion

Code nghiệp vụ phụ thuộc vào hợp đồng, không phụ thuộc vào chi tiết. Đây là lý do Strategy nhận strategy từ ngoài vào thay vì tự new ExpressShipping() bên trong.

Hệ quả thực dụng: test nhanh (truyền fake), đổi implementation không lan, và code nghiệp vụ đọc được như tài liệu.

tsdip.ts
interface PaymentGateway { pay(amount: number): Result }

// Nghiệp vụ chỉ biết hợp đồng. Test? Truyền fake. Đổi vendor? Thêm class.
class Checkout {
  constructor(private gw: PaymentGateway) {}
  async submit(order: Order) { return this.gw.pay(order.total) }
}

new Checkout({ pay: async amount => ({ ok: amount < 1_000_000 }) }) // fake, không cần mock library

Và cái giá của giáo điều

SOLID là công cụ giảm chi phí thay đổi, không phải chứng chỉ. Nếu dự án của bạn không thay đổi theo các trục đó, thì mỗi interface "để phòng khi" là một file mà người sau phải đọc để rồi chẳng dùng.

Quy tắc thực dụng: dựng abstraction khi bạn đã có ít nhất hai implementation thật, hoặc khi bạn biết chắc implementation thứ hai sẽ đến (test, nhiều vendor, nhiều nền tảng). Một mình một ngựa thì viết thẳng, tên hàm rõ là đủ.