22 pattern · TypeScript · chạy được bằng Bun
Design Patterns, giải thích tới nơi tới chốn.
Không có trang nào chỉ liệt kê "Factory Method là gì". Mỗi pattern ở đây mở đầu bằng một file code đang thối rữa, rồi đi từng bước tới thiết kế sửa được — kèm output thật, cạm bẫy thật, và chỗ nào trong hệ sinh thái JS/Vue/Nuxt bạn đã dùng pattern đó mà không biết.
Học theo thứ tự nào?
Đừng học theo bảng chữ cái. Lộ trình ở đây xếp từ dễ tiêu tới khó tiêu: pattern bạn sẽ gặp mỗi ngày trước, pattern kiến trúc sau.
Strategy
Chiến lược
Tách một thuật toán hay thay đổi thành các object rời nhau (các "chiến lược"), rồi để đối tượng dùng nó chọn chạy lúc runtime thay vì hard-code bằng if/else.
Observer
Quan sát viên
Cho nhiều nơi đăng ký "nghe" một nguồn sự kiện; khi nguồn đổi trạng thái, nó thông báo cho tất cả mà không cần biết ai đang nghe và có bao nhiêu người.
Factory Method
Phương thức nhà máy
Đóng việc "new class nào" vào một method hoặc function duy nhất, để nơi gọi chỉ khai báo nó cần gì, còn chọn implementation nào do subclass, config hay registry quyết định lúc chạy.
Decorator
Trang trí
Bọc một object trong một object khác có đúng cùng interface để thêm trách nhiệm (log, retry, cache, validate) xung quanh lời gọi — client không biết và không cần biết nó đang cầm bản đã bọc.
Adapter
Bộ chuyển đổi
Chèn một lớp dịch ở ranh giới: nó nhận dữ liệu và lời gọi theo hình dạng của người khác (API bên thứ ba, module cũ, DTO) rồi trả về đúng hợp đồng nội bộ, để phần lõi của hệ thống chỉ biết duy nhất kiểu dữ liệu của mình.
Singleton
Đơn bản
Bảo đảm cả tiến trình chỉ có đúng một instance và mở ra một cửa duy nhất để lấy nó. Trong JS, phần "một instance" thì ES module đã làm sẵn, nên giá trị thật của pattern nằm ở chỗ khác: kiểm soát instance ra đời *lúc nào*, *bằng tham số nào*, và *ai được phép thay nó khi test*.
Gợi ý: hết 6 cái này thì bạn đã hiểu khoảng 70% số pattern gặp trong code thực tế. → Lộ trình đầy đủ 22 bước
■ Sáng tạo (Creational)
Lo chuyện tạo ra object: ai new, new cái gì, new lúc nào — để code không bị dính chặt vào một class cụ thể.
Factory Method
Phương thức nhà máy
Đóng việc "new class nào" vào một method hoặc function duy nhất, để nơi gọi chỉ khai báo nó cần gì, còn chọn implementation nào do subclass, config hay registry quyết định lúc chạy.
Singleton
Đơn bản
Bảo đảm cả tiến trình chỉ có đúng một instance và mở ra một cửa duy nhất để lấy nó. Trong JS, phần "một instance" thì ES module đã làm sẵn, nên giá trị thật của pattern nằm ở chỗ khác: kiểm soát instance ra đời *lúc nào*, *bằng tham số nào*, và *ai được phép thay nó khi test*.
Builder
Trình dựng
Dựng object nhiều tham số bằng một object trung gian tích luỹ dần (đa số optional), rồi chốt ở build() — nơi duy nhất validate mọi ràng buộc và tạo ra object cuối cùng đã chắc chắn hợp lệ.
Prototype
Nguyên mẫu
Tạo object mới bằng cách sao chép một object mẫu có sẵn thay vì dựng lại toàn bộ cấu hình đắt đỏ — và ở JS/TS, phần khó không nằm ở chuyện "clone" mà ở clone *đúng nghĩa*: shallow hay deep, có giữ được prototype, Map/Set và vòng tham chiếu hay không.
Abstract Factory
Nhà máy trừu tượng
Một factory duy nhất tạo ra cả một họ sản phẩm có quan hệ với nhau (Button + Input + Card của cùng một theme), để client không còn khả năng vô tình trộn sản phẩm của hai họ khác nhau.
■ Cấu trúc (Structural)
Lo chuyện ghép các class/module lại với nhau: nối code cũ với code mới, gói API phức tạp, giữ cho hệ thống còn sửa được.
Decorator
Trang trí
Bọc một object trong một object khác có đúng cùng interface để thêm trách nhiệm (log, retry, cache, validate) xung quanh lời gọi — client không biết và không cần biết nó đang cầm bản đã bọc.
Adapter
Bộ chuyển đổi
Chèn một lớp dịch ở ranh giới: nó nhận dữ liệu và lời gọi theo hình dạng của người khác (API bên thứ ba, module cũ, DTO) rồi trả về đúng hợp đồng nội bộ, để phần lõi của hệ thống chỉ biết duy nhất kiểu dữ liệu của mình.
Composite
Cây thành phần
Cho lá và nhánh cùng chia sẻ một interface, trong đó mỗi phép toán được định nghĩa đệ quy: lá trả lời trực tiếp, nhánh trả lời bằng cách hỏi con. Code gọi vì thế xử lý một phần tử và cả một cây bằng đúng một đoạn code.
Facade
Mặt tiền
Thu một cụm API lặt vặt của subsystem về MỘT API đặt theo ngôn ngữ nghiệp vụ: client gọi một hàm, còn thứ tự gọi, tham số, retry và log là việc của facade.
Proxy
Đại diện
Đặt một vật thay thế đứng trước object thật: client cầm proxy và không phân biệt được, còn proxy quyết định khi nào object thật bị chạm tới, chạm những gì, và có được chạm không.
Bridge
Cầu nối
Tách một class đang gánh hai trục thay đổi độc lập thành hai hệ thống riêng, nối chúng bằng composition (trục này giữ một tham chiếu interface của trục kia), để mỗi bên thêm thành viên mới mà không phải sửa bên còn lại.
Flyweight
Vật thể nhẹ
Chia sẻ phần state trùng nhau giữa nhiều object thay vì mỗi object copy một bản: phần chung nằm trong một object dùng lại theo key, phần riêng (external state) truyền vào lúc dùng.
■ Hành vi (Behavioral)
Lo chuyện các object nói chuyện và chia trách nhiệm với nhau: ai thông báo cho ai, thuật toán đặt ở đâu, lịch sử lưu kiểu gì.
Template Method
Khuôn mẫu phương thức
Cố định thứ tự các bước của một thuật toán ở đúng một nơi, và để mở chỉ những bước có thể thay đổi — bản GoF mở bằng inheritance, bản hiện đại trong JS mở bằng hook/callback.
Strategy
Chiến lược
Tách một thuật toán hay thay đổi thành các object rời nhau (các "chiến lược"), rồi để đối tượng dùng nó chọn chạy lúc runtime thay vì hard-code bằng if/else.
Observer
Quan sát viên
Cho nhiều nơi đăng ký "nghe" một nguồn sự kiện; khi nguồn đổi trạng thái, nó thông báo cho tất cả mà không cần biết ai đang nghe và có bao nhiêu người.
Iterator
Bộ lặp
Duyệt một collection mà không lộ nó được lưu bằng gì: mảng, map, cây hay trang dữ liệu remote. Bên ngoài chỉ thấy `next()` trả `{ value, done }`, và `for...of` chạy trên đúng hợp đồng đó.
Command
Lệnh
Gói "việc cần làm" (tham số, đối tượng bị thao tác, cách làm, cách hoàn tác) vào một object, để bạn cất nó vào hàng đợi, log lại, gửi đi, thử lại, chạy lại hoặc undo — thay vì gọi function rồi mất hút.
State
Trạng thái
Gói mỗi trạng thái của một đối tượng thành một tập hành vi riêng, để chính trạng thái quyết định hành động nào hợp lệ và nó tự chuyển sang trạng thái nào — thay vì bắt mọi nơi khác đoán `status` bằng if/else.
Chain of Responsibility
Chuỗi trách nhiệm
Chuyển một request qua nhiều handler nối tiếp: mỗi handler hoặc tự trả lời rồi dừng chuỗi, hoặc gọi `next` để đẩy đi tiếp. Nơi gửi request không cần biết ai sẽ xử lý nó.
Mediator
Bộ điều phối
Gom toàn bộ logic liên-lạc giữa một nhóm đối tượng vào đúng một chỗ duy nhất, để các đối tượng chỉ nói chuyện với chỗ đó, không phải với nhau.
Memento
Bản chụp trạng thái
Chụp trạng thái của một object thành một gói kín để khôi phục sau này, mà không buộc object phải lộ field internal cho người giữ gói đó.
Visitor
Khách thăm
Đặt operation mới lên một cây node đã cố định mà không sửa node nào: mỗi node chỉ tự khai báo "tôi là loại gì", còn toàn bộ logic của operation nằm trong visitor.